Ryszard Strauss: Richard Strauss – genialny twórca oper i poematów symfonicznych

0

Richard Strauss, urodzony 11 czerwca 1864 roku w Monachium, był jednym z najwybitniejszych niemieckich kompozytorów późnego romantyzmu i wczesnego modernizmu. Jego niezwykle długa i płodna kariera obejmowała niemal osiem dekad, a sam kompozytor cieszył się statusem międzynarodowej gwiazdy, będąc jednocześnie rozchwytywanym dyrygentem. Jego życie prywatne było nierozerwalnie związane z muzyką, a małżeństwo z sopranistką Pauline de Ahna okazało się źródłem inspiracji i wsparciem.

Najważniejsze fakty:

• Wiek: Na czerwiec 2024 roku Richard Strauss miałby 160 lat.
• Żona/Mąż: Pauline de Ahna
• Dzieci: Franz Strauss
• Zawód: Kompozytor, dyrygent
• Główne osiągnięcie: Stworzenie przełomowych oper i poematów symfonicznych, które zrewolucjonizowały muzykę klasyczną.

Podstawowe informacje o Richardzie Straussie

Richard Georg Strauss przyszedł na świat 11 czerwca 1864 roku w Monachium, w Bawarii. Zmarł 8 września 1949 roku w Garmisch-Partenkirchen, dożywając sędziwego wieku 85 lat. Jest uznawany za czołowego niemieckiego kompozytora okresu późnego romantyzmu i wczesnego modernizmu, postrzegany jako naturalny następca takich mistrzów jak Richard Wagner i Franz Liszt. Jego kariera kompozytorska cechowała się wyjątkową długością i płodnością; pierwsze utwory zaczął komponować już jako sześcioletnie dziecko, a ostatnie dzieła tworzył tuż przed śmiercią, niemal osiemdziesiąt lat później. Strauss cieszył się międzynarodowym statusem niemal-celebryty, będąc jednocześnie jednym z najbardziej rozchwytywanych dyrygentów w Europie Zachodniej i obu Amerykach.

Rodzina i życie prywatne Richarda Straussa

Richard Strauss pochodził z rodziny o silnych korzeniach muzycznych i znaczącym statusie społecznym. Jego ojcem był Franz Strauss, główny waltornista w Operze Dworskiej w Monachium, którego miłość do instrumentów dętych, a zwłaszcza waltorni, miała kluczowy wpływ na muzyczne wychowanie młodego Richarda. Ojciec zaszczepił w nim zamiłowanie do tego instrumentu, co zaowocowało skomponowaniem dwóch słynnych koncertów na waltornię. Od strony matki, Josephine (z domu Pschorr), Strauss wywodził się z zamożnej rodziny piwowarów; jego dziadek, Georg Pschorr, był właścicielem znanego monachijskiego browaru Hacker-Pschorr. Ta sytuacja materialna rodziny zapewniła mu staranne wykształcenie muzyczne, obejmujące naukę gry na fortepianie i skrzypcach.

10 września 1894 roku Richard Strauss poślubił sopranistkę Pauline de Ahna, która była jego uczennicą. Mimo że Pauline słynęła z porywczego i ekscentrycznego usposobienia, ich małżeństwo okazało się niezwykle szczęśliwe i trwałe. **Pauline de Ahna stała się dla kompozytora nie tylko żoną, ale przede wszystkim jego największą muzą, inspirując go do tworzenia.** Owocem tego związku był jeden syn, Franz Strauss, który ożenił się z Alice Grab. Pochodzenie Alice, żydowskie, miało znaczący wpływ na późniejsze działania kompozytora w trudnych czasach nazistowskich, kiedy to Strauss podejmował wysiłki w celu ochrony swojej rodziny.

W 1906 roku, dzięki znacznym zaliczkom otrzymanym za sukces swojej opery „Salome”, Richard Strauss zakupił teren w Garmisch-Partenkirchen. Tam wybudował willę, która nosiła nazwę Strauss-Villa i stała się jego domem aż do śmierci.

Kariera dyrygencka i muzyczna Richarda Straussa

Kariera dyrygencka Richarda Straussa rozpoczęła się w 1883 roku, kiedy to został asystentem Hansa von Bülowa w Orkiestrze Dworskiej w Meiningen. To doświadczenie dało mu cenne umiejętności i kontakty w świecie muzyki. Wkrótce potem zaczął pełnić funkcję głównego dyrygenta w najważniejszych instytucjach muzycznych w Niemczech, obejmując stanowiska w Weimarze, a następnie w Bawarskiej Operze Państwowej w Monachium. Po tym okresie jego ścieżka dyrygencka wiodła go do Opery Państwowej w Berlinie, a później do Opery Państwowej w Wiedniu, co świadczy o jego rosnącej renomie i wszechstronności.

Szczególnie ważnym momentem w jego karierze było debiut na Festiwalu w Bayreuth w 1894 roku. **Strauss dyrygował tam „Tannhäuserem” Richarda Wagnera, a partię Elisabeth w tej inscenizacji śpiewała jego przyszła żona, Pauline de Ahna.** Było to symboliczne połączenie jego życia osobistego z zawodowym. Dodatkowo, w 1920 roku, Richard Strauss stał się jednym ze współzałożycieli prestiżowego Festiwalu w Salzburgu. To wydarzenie ugruntowało jego pozycję jako jednego z najważniejszych animatorów życia muzycznego w Europie, potwierdzając jego wpływ nie tylko jako kompozytora, ale także jako organizatora i promotora kultury.

Twórczość muzyczna Richarda Straussa

Muzyka Richarda Straussa charakteryzuje się bogactwem melodycznym, innowacyjnością harmoniczną i mistrzowską orkiestracją. **Pierwszym poematem symfonicznym, który przyniósł mu międzynarodową sławę, był „Don Juan” skomponowany w 1889 roku.** Dzieło to, dynamiczne i pełne pasji, natychmiast zwróciło uwagę świata muzycznego na młodego kompozytora. Następnie Strauss ugruntował swoją pozycję dzięki takim dziełom jak „Tyl Eulenspiegel” (Figle Dyla Sowizdrzała) i monumentalny „Tako rzecze Zaratustra”, który często kojarzony jest z muzyką filmową, m.in. ze Stanleyem Kubrickiem. Te utwory symfoniczne, często oparte na literackich inspiracjach, ukazywały jego talent do tworzenia barwnych i sugestywnych obrazów dźwiękowych.

Przełom w karierze operowej Richarda Straussa nastąpił wraz z premierą „Salome” w 1905 roku, opartej na sztuce Oscara Wilde’a. **Opera ta, mimo początkowych kontrowersji obyczajowych związanych z jej tematyką, zyskała światowy rozgłos i stała się jednym z najbardziej znanych dzieł Straussa.** Kolejnym niezwykle owocnym etapem jego twórczości było stworzenie legendarnego duetu artystycznego z librecistą Hugo von Hofmannsthalem. Wspólnie stworzyli szereg wybitnych oper, które do dziś stanowią kanon repertuaru operowego, w tym „Elektrę”, „Kawaler srebrnej róży” oraz „Arabellę”. Te dzieła charakteryzują się głębią psychologiczną postaci i złożonością muzyczną.

W swojej późnej twórczości, często określanej mianem „Indian Summer”, Richard Strauss stworzył dzieła o niezwykłej dojrzałości i refleksji. Do najwybitniejszych należą „Metamorphosen”, głęboko poruszająca kompozycja na 23 instrumenty smyczkowe, powstała w ostatnich miesiącach II wojny światowej, oraz cykl pieśni „Cztery ostatnie pieśni” (1948 r.), będący przejmującym pożegnaniem z życiem i muzyką. Strauss był również innowatorem w dziedzinie instrumentacji. Jego ojciec nauczył go miłości do waltorni, co zaowocowało dwoma słynnymi koncertami na ten instrument, a jego wszechstronna wiedza o brzmieniu orkiestry pozwoliła na tworzenie niezwykle barwnych i precyzyjnych partytur.

Najważniejsze dzieła Richarda Straussa

• Poematy symfoniczne: „Don Juan” (1889), „Tyl Eulenspiegel” (1895), „Tako rzecze Zaratustra” (1896), „Ein Heldenleben” (1898).
• Opery: „Salome” (1905), „Elektra” (1909), „Kawaler srebrnej róży” (1911), „Arabella” (1933).
• Późne dzieła: „Metamorphosen” (1945), „Cztery ostatnie pieśni” (1948).

Richard Strauss w okresie nazistowskim i kontrowersje

Okres nazistowski (1933–1945) stanowił dla Richarda Straussa czas niezwykle złożony i pełen moralnych dylematów. W 1933 roku, po dojściu Hitlera do władzy, Strauss został mianowany przewodniczącym Reichsmusikkammer (Izby Muzyki Rzeszy), a także objął funkcję głównego dyrygenta w Bayreuth, zastępując Arturo Toscaniniego, który zrezygnował w proteście przeciwko polityce reżimu. **Jego współpraca z nazistowskim reżimem była motywowana przede wszystkim chęcią ochrony swojej żydowskiej synowej, Alice, oraz wnuków.** Strauss wykorzystywał swoje wpływy i pozycję, aby zapewnić im bezpieczeństwo.

Jednakże, jego pozycja stała się niepewna. Został zwolniony z funkcji w Reichsmusikkammer po tym, jak gestapo przechwyciło jego list do żydowskiego librecisty Stefana Zweiga. W liście tym Strauss wyraził pogląd, że dla niego istnieją tylko ludzie z talentem lub bez, co zostało zinterpretowane przez władze jako niechęć do ideologii rasowej. Mimo szczerych starań i osobistych wizyt w obozie koncentracyjnym Theresienstadt, do którego początkowo nie został wpuszczony, Strauss nie zdołał uratować kilkudziesięciu członków rodziny swojej synowej, co stanowiło dla niego ogromną tragedię. Po wojnie, w 1948 roku, Richard Strauss został oficjalnie oczyszczony z zarzutów o kolaborację przez trybunał denazyfikacyjny. Uznano wówczas, że jego działania były podyktowane koniecznością ochrony rodziny w ekstremalnie trudnych warunkach.

Chronologia kariery dyrygenckiej i kompozytorskiej

Ciekawostki z życia i twórczości Richarda Straussa

Richard Strauss już od najmłodszych lat wykazywał niezwykłe zdolności muzyczne. Jako dziecko był uznawany za cudowne dziecko; naukę gry na fortepianie rozpoczął w wieku zaledwie 4 lat. Choć jego ojciec, Franz Strauss, początkowo zabraniał mu studiowania partytur Richarda Wagnera, wierząc, że mogą one zepsuć jego styl, młody Richard potajemnie zdobył partyturę „Tristana i Izoldy” w wieku 16 lat. **Ta fascynacja dziełem Wagnera miała na zawsze odmienić jego styl muzyczny, wprowadzając elementy rozbudowanej chromatyki i dążenie do ekspresji typowe dla późnego romantyzmu.**

Podczas podróży po Włoszech w 1886 roku, Strauss spisywał drobiazgowe opisy odwiedzanych miejsc, dokumentując swoje „wrażenia dźwiękowe”. Te zapiski stały się podstawą do skomponowania jego poematu symfonicznego „Aus Italien”, który był pierwszym jego dziełem, w którym wyraźnie odcisnęła się muzyka programowa. Warto również wspomnieć o jego operze „Friedenstag” (Dzień Pokoju), wystawionej tuż przed wybuchem II wojny światowej. Pomimo pozornej tematyki, opera ta była ukrytą krytyką partii nazistowskiej, nawołującą do porzucenia przemocy i dążenia do pokoju, co w tamtych czasach było odważnym gestem.

Richard Strauss, jako jeden z ostatnich wielkich kompozytorów późnego romantyzmu, pozostawił po sobie bogate dziedzictwo muzyczne, które do dziś fascynuje i inspiruje. Jego życie, naznaczone zarówno geniuszem artystycznym, jak i trudnymi wyborami w burzliwych czasach, stanowi fascynujący przykład złożoności ludzkiego losu w obliczu historii.

Często Zadawane Pytania (FAQ)

Źródła:
https://en.wikipedia.org/wiki/Richard_Strauss